118 години од смртта на Капетан Петко војвода – заштитникот на Родопите

На 7 февруари се навршуваат 118 години од смртта на еден од најистакнатите бугарски хаjдути, коj посветил својот живот на ослободувањето на Беломорските бугари – Петко војвода.

Петко војвода е роден на 18 декември 1844 година во бугарското село Доганхисар лоцирано на 26 километри од Дедеагач во Беломорска Тракија. Станува хаjдутин во 1861 година, за да одмазди за убиените брат и братучед. Уште со првите активности Петко војвода е респектиран од Турците – неколку пати ги разбива испратените чети против него и за кратко време се претвора во легенда.

Капетанот Петко Војвода починал на 7 февруари 1900 година и беше погребан во Варна. Граѓанството му подигнало споменик на плоштадот „Тракија“ пред зградата на тракиските друштва.

4 ФЕВРУАРИ: На денешен ден:

1872 година роден е Георги (Гоце) Николов Делчев, еден од најзначајните бугарски револуционери, водач и идеолог на Бугарските македонско-одрински револуционерни комитети, подоцна познати како Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација . Национален херој во Бугарија и Република Македонија. Ги користи псевдонимите како Ахил, Миндизот.

Гоце Делчев е роден во Кукуш, тогаш во Османлиската империја, денес Килкис, Грција, во 1872 година во семејството на Никола и Султана Делчеви, со тоа што и неговите браќа Милан, Димитар и Христо Делчев исто така се револуционери од ВМОРО. Завршува бугарско унијатско основно училиште, а потоа бугарска егзархиска прогимназија во родниот град, по што го продолжува своето образование во Солунската бугарска машка гимназија „Св. св. Кирил и Методиј „, каде создава таен револуционерен кружок заедно со Даме Груев, Ѓорче Петров и Борис Сарафов.

Во 1891 година се запишува во Военото училиште во Софија, но поради неговото учество во социјалистички кружок е исклучен само еден месец пред неговото дипломирање. Како резултат на тоа тој одлучил да се бори за слободата на Македонија, како за изградбата на револуционерната организација смета да ја користи веќе изградената образовна мрежа на Бугарската егзархија. Есента 1894 година е назначен за егзархиски учител во Штип, каде учителствува до 1896 година.

Во Штип Гоце Делчев се среќава повторно со Дамјан Груев, еден од основачите на БМОРК, и е привлечен во организацијата на која подоцна станува фактички раководител. Во тоа време ги организира пограничните пунктови на организацијата во Кочериново, Рила, Ќустендил, Дупница и др. и на илегалните канали кон внатрешноста на Македонија. Во летото 1896 учествува во работата на Солунскиот конгрес на ВМОРО и заедно со Ѓорче Петров ги изработува програмата и статутот на Бугарските Македонската револуционерна комитети, кој предвидува нејзина изградба на демократски основи.

Од есента 1896 тој станува учител во Банско, каде што работи два месеца и успева да изгради широка организациска мрежа од комитети во пограничните региони на Разлошко и Горноџумајско како достигнува и до Неврокопско. Тогаш станува задграничен претставник на организацијата во Софија. Како таков учествува на состаноците на Врховниот македонско-одрински комитет. Истовремено, како главен четнички инспектор и со помош на бугарски офицери создава четнички институт на ВМОРО во Кнежеството Бугарија, кој почнува да испраќа подготвени четници и војводи во внатрешноста на Македонија и одиграл клучна улога во омасовувањето на движењето. Вложува големи напори и за снабдувањето на организацијата со оружје и пари.

Како главен ревизор на четите Гоце Делчев прави неколку обиколки низ Македонија, Одринско Тракија и Родопите. Овие региони се поделени на револуционерни окрузи. Во 1897 година го обиколува Мелничко и ги посветува учителите Георги Поцков, Павле Георгиев, учители во Кашина, Никола Најденов од Ковачево, браќа Темелкови од Орман. Основал револуционерен комитет во Мелник и го назначува за негов раководител Илија Даскалов.

Во зимата 1900 година тој престојува некое време во Бургас. Таму базира во дворот на Минковиот ан фабрика за бомби, чиј динамит е употребен и при Солунсите атентати и таму преложил Михаил Герџиков да раководи со востанието во Одринскиот револуционерен округ. Во месец март, Делчев придружен од Лазар Маџаров се упатува на обиколка во Одринска Тракија, се вратил во Бургас во средината на април.

Во 1902 година заедно со Ѓорче Петров учествува во изработката нова програма и статут на организацијата. Таа веќе си поставила за цел привлекување и сплотувањето „на сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народност“ и за извојување на целосна политичка автономија. Во тоа време името на организацијата е Тајна македонско-одринска револуционерна организација. И покрај постигнатите успеси во организационото и изградување, Г. Делчев уште не е убеден дека таа е подготвена да пристапи кон вооружено востание, поради што се спротивставува на донесеното во негово отсуство решение од Солунскиот конгрес од 1903, за кревање на востание во пролетта истата година. Заедно со Даме Груев и други револуционерни дејци успеваат да го одложат прогласувањето на востанието за летото 1903 година, сто тоа што договараат и промена на предвидената тактика. Значи планот за сеопфатно и масовно востание се трансформира во партизанска војна, т. е. да се прогласи главно во планинските и полупланинските региони и во него да земат учество претежно формираните за таа цел вооружени чети.

Во март 1903 година четата на Гоце Делчев го дига во воздух мостот на река Ангиста – на железничката линија Солун – Едрене. Во почетокот на мај истата година, на пат за средба со водачите на Серскиот револуционерен округ четата му паднала во опкружување во селото Баница, Серско. Потера, командувана од мајорот Хусеин Тефиков, кој е соученик на Гоце Делчев, во текот на ноќта на 3 наспроти 4 мај го блокира селото по сигнал дека таму престојуваат комити. Гоце Делчев решава да ги изведе четниците од селото, но обидот пропаѓа. Битката кај селото Баница завршува со смртта на Гоце Делчев и Димитар Гуштанов додека другите успеваат да избегаат. Загинувањето на Гоце Делчев се согледува од современицте и од историчарите како една од најтешките загуби за ВМОРО.

Откако на потерата и е забрането од Тефиков да се подигруваат со нивните  трупови, останките на Делчев и Димитар Гуштанов за кратко се испратени во Сер и препознаени од локалната власт. Потоа тие се се закопани во заедничка гробница во селото Баница. Коските на Гоце Делчев се пренесени за време на Првата светска војна во Бугарија од Михаил Чаков и до 1946 година се чуваат во урна во „Илинденската организација“. Во меѓувреме во Втората балканска војна од 1913 година родниот град на Гоце Делчев Кукуш и лобното му место – Баница, се опожарени од грчката армија, а населението е протерано во Бугарија.

За време на Втората светска војна гробот на Гоце Делчев, кој тогаш паѓа на територијата на Царството Бугарија е востановен. На 3 мај 1943 година, на општ гроб во периферијата на село Баница истакнати општественици, заедно со сестрите на Гоце – Ружа, Велика и Елена, како и нивните потомци, поставуваат бела мермерна плоча со натпис: „Во спомен на паднатите борци во с. Баница на 4 мај 1903 година за обединувањето на Македонија кон мајката татковина-Бугарија и за вечен спомен на генерациите: Гоце Делчев од гр. Кукуш, апостол и војвода; Димитар Гуштанов од с. Крушево-војвода. Стефан Духов од с. Т’рлис -четник; Стојан Захариев од с. Баница-револуционер; Димитар Палјанков од с. Броди-револуционер. Заветот им беше – Слобода или смрт! „. по Деветосептемврискиот преврат од 1944 година Бугарија ја менува својата политика по македонското прашање и под притисок од СФР Југославија и директно на СССР, БКП ги предава коските на Гоце Делчев на Скопје за време на започнатата Културна автономија на Пиринска Македонија. Иако првично премиерот Лазар Колишевски го објавува Гоце Делчев за „.. еден бугарин без значење за ослободителните борби“, коските се примени во Социјалистичка Република Македонија и се повторно закопани во камен саркофаг во црквата „Свети Спас, каде се и денес.“.

 

30 Јануари: На денешен ден:

1875 година е роден Климент Кузманов Шапкарев со прекар Август, бугарски револуционер, член на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација и просветен деец.

Климент Шапкарев е роден во 1875 година во Охрид. Тој е син на познатиот бугарски етнограф и фолклорист Кузман Шапкарев. Учи во Солунската бугарска машка гимназија и членува во тајниот револуционерен кружок заедно со Гоце Делчев и Петар Васков. По завршувањето на гимназијата во 1892 година учи биологија и хемија на универзитетот во Софија. Во 1897 година бил делегат од Самоковското друштво на Четвртиот македонски конгрес. Завршува во 1898 година и станува учител во Самоков, а истовремено со учителската дејност работи и како пунктов началник на ВМОРО, при што го организира пренесувањето на луѓе и оружје преку границата во Отоманската империја. Во 1904-1905 година е учител во Одринската бугарска гимназија „Д-р Петар Берон“ и секретар на Одринскиот окружен комитет на ВМОРО. Делегат на Рилскиот (1905) и Ќустендилскиот конгрес на ВМРО (1908).

Како Август пишува во весникот на десницата во ВМОРО „Илинден“, од чии страници го напаѓа органот на левицата „Одрински глас“.

Пред почетокот на Балканската војна заминува од Одрин за Бугарија и се запишува како доброволец во 52 пешадиски полк на бугарската армија, со кој се борел под Одрин. За пројавената храброст е награден со крст.Добиен е крст. Во Втората балканска војна е во штабот на Македоно-одринското ополчение. За време на Првата светска војна е во Велес како член на Цензурната комисија. По завршувањето на војната 20 години предава во земјоделското училиште во Садово.

По ослободувањето на Вардарска Македонија во пролетта на 1941 година се населува во Битола, каде што исто така, предава во земјоделско училиште. Тој починува таму во 1949 година.

Климент Шапкарев е автор на брошурата „Спомени и размислувања за Гоце Делчев“.

По Балканските војни во Чирпан Климент Шапкарев се жени за Амалија Примджанова која заедно со Славка Чакарова-Пушкарова од Струга, Љуба Ќупева од Велес и Јанка Каневчева од Охрид е член на револуционерна женска група. Негов син е бугарскиот економист и претседател на Македонскиот научен институт Петар Шапкарев.

На снимката: Ефрем Чучков, Климент Шапкарев и Гоце Делчев, 1902 година

30 декември:На денешен ден:

1893 година умира Стефан Верковиќ – српски научник и мисионер со големи заслуги во областа на бугарскиот фолклор и етнографија. Роден на 5 март 1821 година во селото Угљара, Босна. Студирал во францисканско училиште, прифаќајќи монашкиот сан. Под влијание на идеите на илиризмот го отфрла монаштвото и станува спроводник на српската национална пропаганда. Тој ги посетува Далмација, Црна Гора и Албанија. Се населува во Македонија. Тој создава врски со бугарски дејци од Цариград. Тој врши собирачка и истражувачка работа на фолклорот во Македонија. За време на руско-турската војна (1877-1878) се населил во Санкт Петербург. Од 1881 година тој е во Бугарија каде што ги посетува Родопските планини. Го публикува зборникот „Веда Словена“.

Автор е на делата: „Народне песме Македонски Бугара“ (1860 година), „Древная болгарская песня об Орфее..“ (1867 година), „Описание бiта болгар, населяющих Македонию “ (1868 година), „Веда словена. Български народни песни от предисторична и предхристиянска доба“(1874),“ Веда Словена. Обрядни песни от язическо време „. (1881), „Типографско этнографический очерк Македонии“ (1889) и други.